فروغ فرخزاد (۱۳۱۳ ـ ۱۳۴۵) (۱۹۳۴ ـ ۱۹۶۶)

بخش سوم

ش. میم بهرنگ

پیشکش توأم با تشکر صمیمانه به آوای آزاد

AVAyeAZAD.com © ۲۰۰۳-۲۰۰۹

گشت وگذاری در

اسیر ۱۳۳۱ (۱۹۵۲)

رمیده

• نمی دانم چه می خواهم خدایا
• به دنبال چه می گردم، شب و روز

• چه می جوید نگاه خسته من
• چرا افسرده است این قلب پر سوز؟

*****

• ز جمع آشنایان می گریزم
• به کنجی می خزم، آرام و خاموش

• نگاهم غوطه ور در تیرگی ها
• به بیمار دل خود می دهم گوش

*****

• گریزانم از این مردم که با من
• به ظاهر همدم ویکرنگ هستند

• ولی در باطن از فرط حقارت
• به دامانم دو صد پیرایه بستند

*****

• از این مردم که تا شعرم شنیدند
• به رویم چون گلی خوشبو شکفتند

• ولی آن دم که در خلوت نشستند
• مرا دیوانه ای بد نام گفتند

*****

• دل من، ای دل دیوانه من!
• که می سوزی از این بیگانگی ها

• مکن دیگر ز دست غیر فریاد
• خدا را بس کن این دیوانگی ها

• شاعر هفده ساله کلافه و سردرگم است و هنوز به خود شناسی لازم دست نیافته است.
• اگرچه کشف همین پدیده ـ خود ـ کار بزرگی است و آغازی است برای آن.
• قلب او ـ در هر حال ـ افسرده است.
• لئو تولستوی در رمان «جنگ و صلح» تلخی زندگی را برای انسان های سالمند مجرب، امری طبیعی تلقی می کند.
• ولی ما اکنون با انسانی هفده ساله روبرو هستیم که بلوغی زودرس دارد و نشانه ها از فراست و خردی غول آسا.

• فروغ هفده ساله ـ به معنی واقعی کلمه ـ تنها ست.
• آشنایان لیاقت همنشینی با او را ندارند و هرگز نخواهند داشت.
• آشنایان ـ چه بسا ـ اندیشه های عمیق او را نمی فهمند و اندیشه واره های آشنایان برای فروغ، چرندی سطحی و مبتذل بیش نیست.
• فروغ از دست مردم فرار می کند، به همان سان که امام اول شیعیان فرار می کرد و با چاهی غریب به درد دل می نشست.
• آخر و عاقبت دردانه های هستی از یان قرار است.
• تنهائی مادام العمر.

• ما هنوز در آغاز دفتریم.
• این شعر سوم در مجموعه «اسیر» است.
• اما ـ با این حال ـ پلی غول آسا از خودشناسی به جامعه شناسی در حال تعبیه است.
• اکنون جامعه است که بلحاظ روانشناسی اجتماعی تجزیه و تحلیل می شود.
• فروغ از سوختن انسان جامعه طبقاتی در کوره همیشه روشن تضادهای چرکین گونه گون گزارش می دهد.
• انسان جامعه طبقاتی ـ بی که بداند و بی که حتی بخواهد و یا نخواهد ـ شیوه رفتار خود ستیز و جامعه ستیز پیش می گیرد.
• انسان هراسزده بیکس و تنها، حتی از سایه خس و خاشاکی به وحشت می افتد.
• در جامعه طبقاتی جنگ همه علیه همه، در غرش مدام است و انسان این جهنم ـ چه بسا ـ معصومی بیش نیست.
• هراس، سوء ظن، بی اعتمادی، رقابت، کینه، نفرت، خصومت، زخم خوردن و زخم زدن در دستور روز همه ـ بدون استثناء ـ است.
• اگر دگرستیزی در جهنم جامعه طبقاتی قاعده است و نه استثناء، پس شکوه فروغ برای چیست؟
• فروغ ـ حتی در این سن و سال ـ با همه تفاوت دارد.
• حماقت ـ چه بسا ـ آرامش بار است و خرد ـ چه بسا ـ دردسر زا.
• فروغ در این دو بیت، دیالک تیک نمود و بود را، دیالک تیک پدیده و ماهیت را به شکل دیالک تیک ظاهر و باطن بسط و تعمیم می دهد.
• مردم ـ به ظاهر ـ همدم و یکرنگ همدیگر هستند و در باطن برعکس.
• تضاد اصلی آشتی ناپذیر جامعه طبقاتی ذره ذره جسم و روح اعضای جامعه را از هم می شکافد و آنها را علیه یکدیگر برمی انگیزد.
• فروغ فکر می کند که این تظاهر به مهر و کین توزی در پشت سر (باطن) فقط در حق او معتبر است.
• اما بعدها خواهد فهمید که از این خبرها نیست.
• ما به جای خود این بلوغ معرفتی ـ سوسیولوژیکی فروغ را نشان خواهیم داد.
• ولی درک همین دیالک تیک ظاهر و باطن در هفده سالگی، نه تنها تحسین برانگیز، بلکه شگفت انگیز است.
• خیلی ها که عمری دراز داشته اند و انسان های شعورمندی بوده اند، احتمالا بدون کشف این حقیقت امر از جهان رفته اند.
• شعور غول آسای فروغ اعجاب انگیز است.
• دریغا که زود از دست رفت و جامعه را از برکات وجود خویش بی بهره گذاشت.
• فروغ دلیل خصومت مردم را دلیلی روانی می داند و از مفهوم «از فرط حقارت» استفاده می کند.
• او فکر می کند که خصومت نسبت به همنوع امری مطلقا آگاهانه است :
• او فکر می کند که مردم لیاقت های خود را با استعداد خارق العاده او مقایسه می کنند و به سبب احساس حقارت، واکنش خصمانه نشان می دهند.

• ایکاش چنین می بود.
• ایکاش مردم به تجزیه و تحلیل منطقی چیزها، پدیده ها و سیستم ها می پرداختند و بعد نسبت به آنها واکنش نشان می دادند.
• فروغ دیر یا زود به دیالک تیک استثناء و قاعده پی خواهد برد.
• آنگاه از مفهوم «جانیان کوچک» سخن خواهد گفت که در اعماق شان تمایلی به پاکی و یکرنگی نفس می کشد.
• آنگاه ـ به احتمال قوی ـ خواهد فهمید که خصومت نسبت به همنوع در جامعه طبقاتی نه استثناء، بلکه قاعده است.
• یادش به خیر برتولد برشت!
• من این دیالک تیک ارزشمند را از او آموخته ام.

*****

• واکنش انسان ها در دیالک تیکی از جبر و اختیار قوام می یابد.
• بخش تعیین کننده واکنش انسان ها دست خودشان نیست.
• مفهوم «پیرایه بستن» حاکی از تفاوت ژرف معیارها میان فروغ و جامعه است.
• فروغ ـ به حق ـ به برابری مطلق زن و مرد باور دارد و حق خود می داند، همانند سعدی و حافظ و بقیه در نهایت صداقت احساس خود را بر زبان راند.
• ولی جامعه عقب مانده فئودالی طور دیگر می اندیشد.
• جامعه فئودالی زن را اوبژکت واره تلقی می کند، چیزواره تلقی می کند، چیزی که می تواند منشاء خیر باشد و یا موجد شر.
• چیزی که ـ در آن واحد ـ دیالک تیک خیر و شر است.
• زن وسیله حظ جنسی برای مرد است و بندی بر پای او (شاملو) است.
• حرکت متضاد با هنجارهای اخلاقی از سوی زن، همان و کوبیدن مهر بد نامی بر پیشانی او همان.
• دشواری زیست در جامعه ای از این گونه از این رو ست.
• دکتر خصوصی شاملو که خود زن و دختر دارد، معیارهای ارزشی این جامعه را و سطح توسعه فرهنگی آن را در پرسش و پاسخ زیرین با شاملو و آیدا ـ بی که متوجه شود ـ نشان همگان می دهد :

• دکتر اسیر سؤالات استراتژیک است که مثل اجنه سمج و سرسخت به جانش افتاده اند، آرام و قرارش را سلب کرده اند و روانش را به آشوب کشیده اند، سؤالات بسیارمهم و جهان بینانه برای درک ریشه های هستی :

• برای دکتر جامعه ـ حتی ـ رابطه داشتن مردی با زنی امری غیرعادی است.
• منظور او از مفهوم «رابطه»، نه رابطه معمولی، بلکه رابطه جنسی است.
• حالا زنی به نام فروغ ـ دهها سال قبل، در چنین جامعه ای ـ نیازهای احساسی ـ عاطفی ـ غریزی یک زن را با گستاخی تمام بر زبان می آورد و انتظار دارد که «پیرایه» به او نبندند.
• پاسخ شاملو را مطالعه کنیم :

• این پاسخ هزار معنی دارد :
• این پاسخ ـ قبل از همه ـ بدان معنی است که فروغ زن هرزه ای بوده و از خدا می خواسته با شاملو همخوابه شود و یا با هرکس که گیرش می آمده، همخوابه می شده.
• اما شاملو رغبتی به او نداشته است.
• منظور خاتم الشعرای ایران که گویا به ادعای ابلهی در غرب جلوتر از عصرخویش است، از جذاب بودن فروغ، فقط وفقط جذابیت جنسی است.
• شاملو غریزه جنسی را به معیارمعیارها مبدل می سازد و براین مبنا ست که فروغ را نفرت انگیز ترسیم می کند.
• فرمالیسم عنصر اساسی تفکر شاملو شاملوئیست ها ست و ظاهر فروغ برای نفرت از او کافی است، گیرم که غنای معنوی این بزرگوار پهناورتر از دار و ندار گله عظیم همه شاعران چرند گوی تاریخ ایران باشد.

• هوس جنسی برای حضرات فقط یک نیاز غریزی نیست، بلکه یک آئین است، یک ایدئولوژی است.
• غریزه جنسی با «جاذبه کهربائی» خویش تمامت وجود خرده بورژوا را فرا گرفته است، حکمران بیرقیب بی چون و چرا ست که گریزی از آن برای حیوان دو پا متصور و ممکن نیست و فروغ انگار بیمار جنسی است و دنبال هر کس از جنس مخالف که دم دستش باشد، له له می زند و «چراغ سبز می زند».

• بالاخره کدام؟
• این فروغ بوده که به شاملو نظری نداشته و یا شاملو از او متنفر بوده؟
• چگونه می تواند زن «تند و تیزی» مثل فروغ به مرد خوش تیپی مثل شاملو نظر نداشته باشد و چراغ نزند؟
• این نوعی توهین به مقدسات است.
• شاملو شرف کیهان است.
• خدا برایش کلاه از سر بر می دارد و جای خود را در اختیارش می گذارد.
• پس نظر نداشتن فروغ و چراغ نزدنش از آن رو بوده که متوجه بی نظری شاملو نسبت به خود شده است.
• یعنی در غیر این صورت حاضر بوده با شوهر دوستش همخوابه شود.
• چنین برخوردی نه فقط تخریب جسمی یک زن، بلکه تخریب شخصیت او نیز هست.
• من قصدم انتقاد از کسی نیست.
• من فقط می خواهم که در آئینه انسان ها جامعه تا مغز استخوان گندیده ای را نشان دهم، که فقط به درد زیر و زبر شدن می خورد.
• شاملو مثل خیلی های دیگر، فرمالیستی کور و نابینا ست.
• او بوی عرق اندام فروغ را می تواند از یک متری دریابد، ولی رایحه نیرومند شعر و شعور او را، عطر لایزال روح خردمند او را نمی تواند، دریابد.

• عجز از تفکر را در همین سؤالات دکتر می توان به عیان دید.
• اگر فروغ زنی بی بند و بار و هرزه است و هرکس دم دستش باشد، « تند و تیز» به تخت می کشد، پس چرا در مورد ابراهیم گلستان رزل باید استثناء قائل شود؟
• علاوه بر این، از کی تا حالا آدم های هرزه و بی بند و بار احساس و عاطفه و قدرت تمیز دارند، تا از اراذل خوششان نیاید؟

• این چرخش تفسیر از چه رو ست؟
• چرا اکنون پای معیار دیگری بنام «امکانات» به میان کشیده می شود؟
• نوعی حسرت و حسادت خرده بورژوایانه نسبت به گلستان خرپول؟
• آخر رابطه با زنی که جذابیت ندارد و  بوگندو است که حسرت و حسادت ندارد!
• خوب بگذریم.
• فروغ می میرد و شاملو در باره زنی که مثل  یک جذامی نمی توانست نزدیکش شود و آدم بی شخصیتی که بخاطر امکانات گلستان به همخوابگی با او تن در می دهد، با استفاده از تصاویر و استعارات خود او مرثیه می سراید :
• «به جستجوی تو
• به درگاه کوه می گریم
• · در آستانه دریا و علف

• به جستجوی تو
• در معبر بادها می گریم،
• در چار راه فصول،
• در چارچوب شکسته پنجره ای
• · که آسمان ابرآلوده را
• · قابی کهنه می گیرد

• به انتظار تصویر تو
• این دفتر خالی تا چند ورق خواهد خورد؟
• · جریان باد را پذیرفتن
• و عشق را که خواهر مرگ است
• و جاودانگی رازش را با تو در میان نهاد
• پس به هیئت گنجی در آمدی
• بایسته و آزانگیز
• گنجی از آن دست که تملک خاک را و دیاران را
• از این سان دلپذیر کرده است.

• · نامت سپیده دمی است که بر پیشانی آسمان می گذرد
• متبرک باد نام تو
• و ما همچنان دوره می کنیم
• شب را و روز را
• هنوز را…»

• این شعر ـ مثل بقیه اشعار شاملو ـ بی محتوا ست و چیزی برای گفتن ندارد.
• آن را با شعر سیاوش کسرائی در رثای فروغ مورد مقایسه قرار دهید و به فقر مضمونی اش پی ببرید.
• اما ـ در هر حال ـ از خواندن این شعر منطق آدمی مات می شود.
• شاملو در جستجوی زنی بو گندو، هرزه، فرصت طلب، بی شخصیت و … «به درگاه کوه» می گرید، «در معبر بادها» می گرید.
• و ناگهان «جاودانگی رازش را با موجودی این چنین حقیرو پست و بی ارزش در میان می نهد، پس به هیئت گنجی در می آید، گنجی بایسته و آزانگیز، گنجی از آن دست که تملک خاک را و دیاران را دلپذیر می کند»
• بیا و کشتی ما در شط شراب انداز! (حافظ)

• از این پرسش دکتر می توان فهمید که در جهنم جامعه چه خبر است.
• این ـ بر خلاف تصور فروغ هفده ساله ـ فقط چند زن و دختر خرفت دور و بر نیستند که «پیرایه» می بندند، بلکه گله شعرای گندیده هم در این زمینه سنگ تمام می گذارد.
• تخریب اعتبار انسان ها تنها کاری است که در جامعه طبقاتی عقب مانده از دست انسانواره ها برمی آید.

• بالاخره چی؟
• فروغ زنی پاکدامن بوده و جماعت ـ بر طبق عادت ـ دروغ به احلیلش بسته اند و یا اهل «چراغ زدن» به هرکس و ناکس بوده؟
• وقتی انسان ها سودائی جز لذات غریزی ندارند، چگونه می توانند از چیز دیگری سخن گویند؟
• و مگر خود شاملو و مریدش کاری مغایر با کار رؤیائی دارند؟
• اکنون شعر کسرائی را برای مقایسه نقل می کنیم :

• آی گلهای فراموشی باغ
• مرگ از باغچه خلوت ما می گذرد، داس به دست
• و گلی چون لبخند
• می برد از بر ما

• سبب این بود آری
• راه را گر گره افتاد به پای
• باد را گر نفس خوشبو در سینه شکست
• آب را اشک اگر آمد در چشم زلال
• گل یخ را پرها ریخت اگر

• در تک روزی آری
• · روشنایی می مرد
• شبنمی ـ با همه جان ـ می شد آه
• اختران را با هم
• پچ پچی بود شب پیش که می دیدم من
• ابرها با تشویش
• هودجی را در تاریکی ها می بردند
• و دعاهایی چون شعله و دود
• از نهانگاه زمین بر می شد

• شاعری دست نوازشگر از پشت جهان بر می داشت
• زشتی از بند رها می گردید
• · دختر عاصی و زیبای گناه
• ماند با سنگ صبورش تنها

• · او نخواهد آمد
• «او نخواهد آمد»،  اینک آن آوازی است
• که بیابان را در بر دارد

• · او نخواهد آمد
• عطر تنهایی دارد با خویش
• همره، قافله شاد بهار
• که به دروازه رسیده است کنون

• · او نخواهد آمد
• و در این بزم که چتری زده یادش بر ما
• باده ای نیست که بتواند شستن از یاد
• داغ این سرخ ترین سرخ گل فریاد

• کودکی را که در این مه سوی صحرا رفته است
• تا که تاجی بنشاند از گل بر زلفان
• یا که بر گیرد پروانه رنگینی از بیشه غم
• با چه نقل سخنی
• بفریبیمش آیا
• بکشانیمش تا آبادی ؟

• پای گهواره خالی چه عبث خواهد بود
• پس از این لالایی
• خواب او سنگین است
• و شما ای همه مرغان جهان در غوغا آزادید
• شعر در پنجه مهتابی
• گریه سر داد و غریبانه نشست.

*****

• ما این شعر را مستقلا مورد تحلیل قرار خواهیم داد.

• فروغ هفده ساله از دست مردم شکوه ها دارد، مردمی که دره ای عمیق میان ظاهر و باطن شان وجود دارد، دره ای عبورناپذیر، دره ای پرناشدنی!
• مردمی که شعر او را می شنوند و چون گل می شکفند.
• آیا واقعا، قضیه از این قرار است؟
• آیا مخاطبین فروغ به کنه اندیشه های او راه می جویند؟
• آیا ـ کنه که جای خود دارد ـ به تصاویر ژرف او ـ در نهایت سادگی ـ پی می برند؟
• آیا تحسین آنها نیز کشکی و سطحی و تهی و توخالی نیست؟
• آیا اصولا ـ بدون تسلط به تفکر مفهومی ـ می توان مصرعی از شعر فروغ و هر کس دیگر را درک کرد؟
• فروغ آیا در مورد تحسین ظاهرسازانه این و آن نیز دچار اشتباه نبوده؟
• فروغ چگونه به بد گوئی های پشت سر پی برده است؟
• مگر نه این است که یکی از همان بد گویان ریاکار دو بهم زن سخن چینی کرده است؟
• آیا فروغ هنوز به نیت مخرب همین دوست نمای فاسد پی برده است؟
• اگر چنین کسی ـ واقعا ـ دوستدار فروغ بوده، می بایستی ـ به جای سخن چینی ـ در همان جمع به دفاع از پاکی و پارسائی سرخترین سرخگل فریاد برخیزد.
• علاوه بر این، سخنان تصادفی افراد در نشست های تصادفی چه ارزشی دارند؟
• نظرات افراد بی خبر از شناخت و شعور ـ بطور کلی ـ چه ارزشی دارند؟
• چه تفاوتی میان تحسین و تقبیح گله نادانان وجود دارد؟
• فروغ هنوز در آغاز راه است، در پله های آغازین بلوغ معرفتی ـ نظری.

• مفاهیمی که فروغ هفده ساله در این دو بیت بر زبان می راند، قابل تأمل و دقت هستند.
• مفهوم «بیگانگی» از پیدایش دره عمیقی میان اعضای همبود حکایت می کند.
• اما منظور از این مفهوم ژرف فلسفی چیست؟
• بیگانگی انسان ها نسبت به یکدیگر از عدم شناخت یکدیگر حکایت می کند.
• مردم قادر به درک و شناخت فروغ نبوده اند.
• چرا؟
• علت این بیگانگی که ـ به ظاهر ـ ریشه معرفتی دارد، باید در وجود اجتماعی اعضای همبود جسته شود.
• فروغ هنوز به دیالک تیک وجود و شعور واقف نیست، نمی تواند هم واقف باشد.
• بیگانگی انسان نسبت به هم باید در دیالک تیک وجود اجتماعی و شعور اجتماعی جسته و درک شود.
• این مناسبات تولیدی انسان ستیز است که میان انسان ها رقابت و خصومت پدید می آورد و آنها را به ددی درنده بر ضد یکدیگر بدل می کند.
• شعور جاری انعکاس دیالک تیکی این وجود اجتماعی است.
• بدگوئی ها، تنفرها، کین توزی ها ـ قبل از همه ـ علت اجتماعی دارند و برای توضیح رادیکال آنها باید به ریشه ها دست برد و مناسبات تولیدی حاکم را زیر ذره بین گرفت.
• ما تعالی فکری فروغ را در میراث معنوی او دنبال خواهیم کرد.
• اما مفهوم «دیوانگی»، که هم دیگران به او نسبت می دهند و هم خود او به دل خویش نسبت می دهد، به نحوی از انحاء، انعکاس واقعی کاراکتر فروغ است.
• صمد بهرنگ ـ اگر اشتباه نکنم ـ همین صفت را در مورد اولدوز هم ـ او هم از قول مردم ـ بکار می برد.
• زوربای یونانی برای گسستن زنجیرها دیوانگی را ضرور می داند.
• هر طغیان و عصیان و شورشی با گشتاوری از دیوانگی ـ به معنی مثبت آن ـ همراه است.
• فروغ نیز گشتاوری از دیوانگی را به همراه داشته است و برای تخریب سنت های مزاحم باید هم به همراه می داشت.
• احتمالا پیامبران وحی و رسولان رهائی، رنسانس و روشنگری هم گشتاوری از دیوانگی داشته اند.
• با احتیاط و عقل و ملاحظه کاری و محافظه کاری نمی توان مناسبات ریشه دار دیرین مزاحم را زیر و زبر کرد.

پایان

[۲] بامداد در آینه ص ۱۲۴ـ۱۲۵

[۳] بامداد در آینه ص ۱۲۴ـ۱۲۵

[۴] بامداد در آینه ص ۱۲۴ـ۱۲۵

[۵] بامداد در آینه ص ۵۹ .

[۶] بامداد در آینه ص ۱۲۴ـ۱۲۵

[۷] بامداد در آینه ص ۱۲۴ـ۱۲۵

Print PDF