فروغ فرخزاد (۸ دی، ۱۳۱۳ – ۲۴ بهمن، ۱۳۴۵)

Forough Farrokhzad

(January 5, 1935 — February 13, 1967)

ش. میم بهرنگ

گشت وگذاری در اسیر ۱۳۳۱ (۱۹۵۲)

هرجائی

• از پیش من برو که دل آزارم
• ناپایدار و سست و گنه کارم
• در کنج سینه، یک دل دیوانه
• در کنج دل، هزار هوس دارم

*****

• قلب تو پاک و دامن من ناپاک
• من شاهدم به خلوت بیگانه
• تو از شراب بوسه من مستی
• من سرخوش از شرابم و پیمانه

*****

• چشمان من هزار زبان دارد
• من ساقی ام، به محفل سرمستان
• تا کی ز درد عشق سخن گویی
• گر بوسه خواهی از لب من، بستان

*****

• عشق تو همچو پرتو مهتاب است
• تابیده بی خبر به لجن زاری
• باران رحمتی است که می بارد
• بر سنگلاخ قلب گنهکاری

*****

• من ظلمت و تباهی جاویدم
• تو آفتاب روشن امیدی
• بر جانم ای فروغ سعادتبخش
• دیر است این زمان که تو تابیدی

*****

• دیر آمدم و دامنم از کف رفت
• دیر آمدی و غرق گنه گشتم
• از تند باد ذلت و بدنامی
• افسردم و چو شمع تبه گشتم

• این بیت لبریز است از انتقاد از خود.
• انتقاد از خودی که از هومانیسم ژرف بی نظیری سرچشمه می گیرد.
• دخترک هفده ساله خود را به مردم آزاری متهم می کند، به ناپایداری، سستی و گنهکاری.
• مفهوم «گناه» در فلسفه فروغ باید مستقلا مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.
• مفهوم «گناه» در این بیت ـ ظاهرا ـ نه مبنای تئولوژیکی، بلکه ریشه هومانیستی دارد.
• گناهکار برای فروغ هفده ساله کسی است که به همنوع آزاری دست می زند.
• اما گناه به عمل آمده ـ عمدتا ـ نه به اختیار سوبژکت، بلکه بنا بر جبر وجود او صورت می گیرد.
• تیز بینی دیالک تیکی فروغ شگفت انگیز است.
• واقعا هم چنین است.
• حوادث هستی طبیعی در دیالک تیکی از ضرورت و تصادف رخ می دهند و حوادث اجتماعی از سوئی، در دیالک تیکی از جبر و اختیار و از سوی دیگر در دیالک تیکی از ضرورت و تصادف.
• و در هر دو دیالک تیک نقش تعیین کننده از آن جبر و یا ضرورت است.
• علت گنهکاری فروغ هم دل دیوانه و هوسران او ست.
• فرمان دل ـ مطلقا ـ به دست خود انسان نیست.
• دل قوانین عمل خاص خود را دارد و برای مهار نسبی آن خردی هشیار وغول آسا لازم است، که در انسان هفده ساله ـ به دشواری ـ یافت می شود.
• فروغ ـ اینجا ـ انسان را در دیالک تیک غریزه و عقل نشان می دهد و بر نقش نیرومند غریزه پا می فشارد.
• در دیالک تیک غریزه و عقل نقش تعیین کننده ـ طبیعتا ـ از آن غریزه است.
• غریزه میلیون ها سال قبل از عقل وجود داشته و عقل ـ در واقع ـ غریزه تعالی یافته است.
• عقل تقطیر پراتیک اجتماعی انسان است.
• عقل به تعبیری، به معنی گذار ماده به عالم روح است.
• در فرهنگ آلمانی عرق برخی از گلها را روح (جان) آنها می نامند.
• عقل را شاید بتوان روح مقطر پراتیک مشقت بار انسانی نامید.
• از این رو ست که ما از تقطیر پراتیک زنده زندگی سخن می گوئیم.
• هگل از مفهوم «گذار متعالی ماده به روح» سخن خواهد گفت، که روند وارونه تجسم است.
• تجسم به معنی جسمیت یافتن روح است، مسیح گشتن خدا، مثالی است برای آن.
• تجسم به معنی سقوط روح است از عالم عالی به خطه دانی.

• فروغ در این دو بیت به مقایسه خود با مخاطب عاشق خویش دست می زند.
• روند انتقاد از خود کماکان جاری است.
• او به خودشکنی توأم با تقدیس طرف مقابل اقدام می کند.
• در همین مقایسه، ژرفای هومانیسم فروغ را به عیان می توان دید.
• او مخاطب خود را به پله عالی تری از بلوغ فکری وعاطفی ارتقا می دهد.
• در این دو بیت ـ ظاهرا ـ دیالک تیک من و غیرمن است که به شکل دیالک تیک هوس و عشق بسط و تعمیم می یابد.
• مخاطب از «شراب بوسه» مست است، بی نیاز از مواد مخدر.
• اما فروغ ـ به سبب فقر عاطفی ـ تنها بطور مصنوعی، بکمک «شراب و پیمانه» مست گشته است.
• این نیز گشتاوری دیگر از انتقاد از خود است.

• اکنون دوباره پای جبر به پیش کشیده می شود، پای بی اختیاری سوبژکت.
• عدم خلوص در عشق ـ عمدتا ـ دست خود سوبژکت نیست.
• این تقصیر «چشمان ساقی صفت باده بدست او» است و نه خود خود مختار او.
• فروغ در مصرع آخر، از اوبژکت وارگی خویش سخن می گوید، از خلأ عاطفی خویش.
• بوسه می خواهی؟
• بفرما.
• آب می خواهی؟
• بنوش!
• اینجا دیگر از رابطه دو سوبژکت خود مختار نمی توان سخن گفت.
• رابطه اینجا دیالک تیکی از سوبژکت و اوبژکت است، رابطه انسان با اشیاء است.

• مقایسه بی رحمانه در این دو بیت به اوج می رسد و خودشکنی بی رحمانه نیز.
• انتقاد از خود دخترکی هفده ساله!
• هومانیسمی بی بدیل و نایافتنی در جهنم جامعه طبقاتی!
• فروغ مخاطب خود را تا حد پرتو مهتاب اعتلا می بخشد، تا حد زیبائی و زلالی و پاکی محض، که از سر بی خبری به لجنزاری می تابد.
• تا در بیت بعدی تفکر مذهبی حاکم را برای تشریح دیگرگونه منظور خویش به خدمت گیرد :
• مخاطب به باران رحمت تشبیه می شود که بر سنگلاخی بی حاصل می بارد، چه بیهوده، چه نابجا!
• دلیل لجنزاری و سنگلاخی در گنهکاری جسته و یافته می شود، در مردم آزاری، در آنتی هومانیسم!
• عظمت و غنای هومانیسم فروغ را در همین دو بیت به وضوح می توان دید :
• گناهی بالاتر از انسانیت ستیزی نیست!
• گناهی بزرگتر از همنوعستیزی نیست!
• اگر مارکس هم می بود، جز این نمی گفت.

• به تکرار گفته ها در حکم چهارم نیازی نیست.

• اکنون علت گنهکاری نه در خود گنهکار، بلکه در طرف مقابل جسته می شود.
• دیالک تیک عاشق و معشوق به شکل دیالک تیک سوبژکت و اوبژکت تحجر می یابد، سنگواره می شود.
• اگر مرد (سوبژکت) دیر نمی آمد، زن (اوبژکت) مرتکب گناه نمی شد.
• گناه و بدنامی ناشی از آن، زن را به ذلت می کشد، افسرده می سازد و تباه می کند.
• برای درک دقیق منظور فروغ باید مفاهیم او حلاجی شوند و این وظیفه ای است که ما برای خود تعیین می کنیم.

پایان

Print PDF